52 χρόνια μετά την πρώτη του έκδοση, επανακυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Ραδάμανθυς το εμβληματικό έργο του Γιώργη Πικρού «Το χρονικό της Μακρονήσου»
Μια συγκλονιστική μαρτυρία που γράφτηκε μέσα στη Μακρονήσο και διασώθηκε χάρη στη μυστική φυγάδευση του χειρογράφου. Η νέα έκδοση συνοδεύεται από ιστορικό επίμετρο του Χρήστου Τσαντή και κοσμείται από έργο της Γαλάτειας Βαγιάκη, κόρης του συγγραφέα.
Πενήντα δύο χρόνια μετά την πρώτη του έκδοση, το 1974, οι Εκδόσεις Ραδάμανθυς επαναφέρουν στο αναγνωστικό κοινό ένα από τα σημαντικότερα ντοκουμέντα για τη Μακρόνησο: «Το χρονικό της Μακρονήσου – Αδέρφια τους νεκρούς μην ξεχνάτε», του Γιώργη Πικρού.
Το βιβλίο καταγράφει μια από τις πιο σκοτεινές σελίδες της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Ο Γιώργης Πικρός γράφει μέσα στη Μακρόνησο, την ίδια ώρα που διαδραματίζονται τα γεγονότα, στον ίδιο τον τόπο του μαρτυρίου. Δεν αφηγείται από την απόσταση του χρόνου όσα συνέβησαν. Καταγράφει όσα βιώνει και όσα εκτυλίσσονται γύρω του: τις διώξεις, τους εξευτελισμούς, τα βασανιστήρια, την επιχείρηση ιδεολογικής αναμόρφωσης, αλλά και την αντίσταση, την αλληλεγγύη και την προσπάθεια των κρατουμένων να διατηρήσουν την ανθρώπινη αξιοπρέπειά τους. Αυτή ακριβώς η συνθήκη της γραφής προσδίδει στο «Χρονικό της Μακρονήσου» την ιδιαίτερη ιστορική του βαρύτητα. Ο συγγραφέας δεν βρίσκεται απέναντι στα γεγονότα ως μεταγενέστερος παρατηρητής. Βρίσκεται μέσα σε αυτά. Η μαρτυρία του γεννιέται στον τόπο της κράτησης, κάτω από τις ίδιες συνθήκες βίας και καταναγκασμού που περιγράφει, και το χειρόγραφο, το οποίο φυγαδεύεται κρυφά από το νησί, διασώζει αυτή την άμεση καταγραφή για τις επόμενες γενιές.
Η ιστορία της Μακρονήσου δεν αφορά μόνο όσους πέρασαν από τα στρατόπεδά της. Αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της συλλογικής μνήμης, καθώς συνδέεται με θεμελιώδη ερωτήματα για τη δημοκρατία, την πολιτική ελευθερία, τη λειτουργία της κρατικής εξουσίας και τα όρια της ανθρώπινης αντοχής. Ο Γιώργης Πικρός μέσα από την ανθρώπινη εμπειρία αναδεικνύει τη λειτουργία ενός μηχανισμού καταστολής που επιδίωξε όχι μόνο την υποταγή των σωμάτων αλλά και την κάμψη των συνειδήσεων. Στον αντίποδα της βίας, καταγράφει τους δεσμούς αλληλεγγύης, την επιμονή και την αξιοπρέπεια των εξορίστων.
Ένα εξώφυλλο που ενώνει δύο γενιές
Ξεχωριστή θέση στη νέα έκδοση κατέχει το εξώφυλλο του βιβλίου, το οποίο κοσμείται από πίνακα της Γαλάτειας Βαγιάκη, κόρης του Γιώργη Πικρού. Η παρουσία του έργου της στο εξώφυλλο δημιουργεί έναν ιδιαίτερο δεσμό ανάμεσα στη λογοτεχνική μαρτυρία και την εικαστική δημιουργία, ανάμεσα στη γενιά που βίωσε και κατέγραψε τα ιστορικά γεγονότα και στις επόμενες γενιές που αναμετρώνται με τη μνήμη τους. Έτσι, η επανέκδοση αποκτά και μια προσωπική, οικογενειακή διάσταση: η εικαστική δημιουργία της κόρης συνοδεύει το έργο του πατέρα, περισσότερο από μισό αιώνα μετά την πρώτη του κυκλοφορία.
Ένα χειρόγραφο που διασώθηκε από τη Μακρόνησο
Το «Χρονικό της Μακρονήσου» γράφτηκε μέσα στον τόπο του μαρτυρίου και το χειρόγραφο φυγαδεύτηκε κρυφά από το νησί. Η πρώτη έκδοσή του, το 1974, έφερε αυτή τη μαρτυρία στο ευρύτερο αναγνωστικό κοινό. Σήμερα, πενήντα δύο χρόνια αργότερα, η επανέκδοσή του από τις Εκδόσεις Ραδάμανθυς συνοδεύεται από ιστορικό επίμετρο του Χρήστου Τσαντή, το οποίο επιχειρεί να φωτίσει πρόσθετες πλευρές της ιστορίας της Μακρονήσου και να εντάξει τη λειτουργία των στρατοπέδων στο ευρύτερο πολιτικό και διεθνές περιβάλλον της εποχής. Αξιοποιώντας διπλωματικά έγγραφα, αρχειακές πηγές, τεκμήρια διεθνών οργανισμών και δημοσιεύματα του ξένου Τύπου, το επίμετρο εξετάζει ιδιαίτερα τη διεθνή διάσταση της Μακρονήσου: τι γνώριζαν οι ξένες κυβερνήσεις για τις συνθήκες κράτησης, πώς αντιμετώπιζαν την πολιτική της λεγόμενης «αναμόρφωσης» και με ποιον τρόπο η λειτουργία των στρατοπέδων συνδεόταν με τις διεθνείς εξελίξεις των πρώτων χρόνων του Ψυχρού Πολέμου. Στο επίκεντρο βρίσκονται η αμερικανική και η βρετανική παρουσία στην Ελλάδα, οι διπλωματικές αναφορές της περιόδου, καθώς και οι αντιδράσεις που καταγράφονταν στον διεθνή Τύπο και σε άλλες χώρες. Η προσέγγιση αυτή αναδεικνύει μια πλευρά της ιστορίας της Μακρονήσου που αξίζει να εξεταστεί συστηματικότερα: τη γνώση που υπήρχε έξω από τα ελληνικά σύνορα για όσα συνέβαιναν στα στρατόπεδα και τη θέση τους στο μεταπολεμικό πολιτικό περιβάλλον.
Το ιστορικό επίμετρο δεν επιχειρεί να υποκαταστήσει τη μαρτυρία του Γιώργη Πικρού. Αντίθετα, συνομιλεί μαζί της, συνδέοντας την εμπειρία των ανθρώπων που βρέθηκαν στη Μακρόνησο με τα ιστορικά τεκμήρια και τα πολιτικά γεγονότα της εποχής. Με αυτόν τον τρόπο, η νέα έκδοση επιδιώκει να συμβάλει τόσο στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης όσο και στη συνέχιση της έρευνας για μια από τις πιο οδυνηρές περιόδους της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Ο Γιώργης Πικρός (λογοτεχνικό ψευδώνυμο του Γιώργη Βαγιάκη) γεννήθηκε το 1919 στη Μασαχουσέτη των Ηνωμένων Πολιτειών, από γονείς Κρήτες μετανάστες. Σε ηλικία 2 ετών επέστρεψαν στην Κρήτη και εγκαταστάθηκαν στα Χανιά. Τα χρόνια που ακολούθησαν ήταν πολύ δύσκολα και στερημένα για τον Γιώργη. Από νεαρός γίνεται μέλος της ΟΚΝΕ. Σαν έφτασε η Γερμανική Κατοχή, η οργάνωσή τους ήταν σχεδόν διαλυμένη από τη Μεταξική δικτατορία. Ο Γιώργης Βαγιάκης έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ανασυγκρότησή της. Από τους πρώτους ανεβαίνει αντάρτης στις Κρητικές Μαδάρες και αναλαμβάνει ανώτερο οργανωτικό στέλεχος του Ε.Α.Μ. Νομού Χανίων, σε ηλικία μόλις 24 χρόνων. Το μεταδεκεμβριανό Κράτος τον φυλακίζει και, σε συνέχεια, ως στρατιώτης, εξορίζεται στο κολαστήρι της Μακρονήσου, μαζί με χιλιάδες άλλους αγωνιστές. Εκεί θα υποστεί τα πιο απάνθρωπα, φρικτά και στυγερά βασανιστήρια…
…Ο Γιώργης Βαγιάκης (Πικρός) ήταν ένας από τους 12 του Β΄ Ειδικού Τάγματος Οπλιτών (Β.Ε.Τ.Ο.) που δεν υπέγραψαν δήλωση μετανοίας. Μετά από την απόλυσή του απ’ τον στρατό, τον εξορίζουν στον Αη-Στράτη. Όπως έλεγε ο ίδιος: «Το Μακρονήσι είναι μία εφιαλτική σελίδα της εθνικής μας ζωής». Τα χειρόγραφα του Γιώργη Βαγιάκη για τη Μακρόνησο βγήκαν κρυφά από το στρατόπεδο εξορίας του Αη-Στράτη, σε μία βαλίτσα με διπλό πάτο. Από κρυψώνα σε κρυψώνα φυλάχτηκαν και διασώθηκαν πάνω από 20 χρόνια και το 1975 εκδόθηκαν για πρώτη φορά σε βιβλίο.
Άλλα βιβλία που έχει γράψει είναι το δεκάτομο «Οι ρίζες του λαϊκού μας κινήματος», οι «Ανυπόταχτες ψυχές», καθώς και το έργο «Από το αρχείο της Γκεστάπο – Λίστα καταδιωκόμενων στην περίοδο της Κατοχής» (υπάρχει στις εκδόσεις Ραδάμανθυς). Επίσης, έχει προλογίσει και επιμεληθεί πολλές δεκάδες λογοτεχνικά, αλλά και ιστορικά βιβλία. Απεβίωσε στην Αθήνα στις 9 Φεβρουαρίου 2008.
--
Χρήστος Τσαντής, σύμβουλος ψυχικής υγείας-συγγραφέας, υπεύθυνος των Εκδόσεων Ραδάμανθυς - Γεωργίου Ξέπαπα 7, 73136, Χανιά
Τηλ. επικοινωνίας: 6983 091058
Εκδόσεις Ραδάμανθυς
